2020-ci ildə Azərbaycanın Vətən müharibəsində qazandığı tarixi qələbə Cənubi Qafqazın geosiyasi mənzərəsini köklü şəkildə dəyişdi. Təxminən 30 il ərzində işğal altında qalan torpaqlarımız azad edildi, Azərbaycan bayrağı öz tarixi ərazilərimizdə yenidən dalğalandı. 2023-cü ildə həyata keçirilən antiterror tədbirləri nəticəsində isə ölkənin bütün ərazisində konstitusiya quruluşu və dövlət suverenliyi tam bərpa olundu.

Lakin hərbi qələbə ilə hüquqi baxımdan təsbit edilmiş sülh eyni anlayış deyil. Məhz bu səbəbdən Azərbaycan müharibənin nəticələrini siyasi və hüquqi müstəvidə möhkəmləndirmək üçün sülh gündəliyini ardıcıl şəkildə irəli sürüb.

Azərbaycanın sülh sazişi ilə bağlı irəli sürdüyü əsas prinsiplər və beş baza müddəası da məhz bu məqsədə xidmət edib.

Vaşinqtonda yeni mərhələ

Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesində mühüm mərhələlərdən biri Vaşinqtonda keçirilən Azərbaycan-ABŞ-Ermənistan görüşləri oldu.

Tərəflərin sülh sazişinin mətnini paraflaması danışıqlar prosesində ciddi irəliləyişin əldə edildiyini göstərdi. Artıq əsas müzakirə predmeti sənədin məzmunu deyil, onun imzalanması üçün zəruri siyasi və hüquqi şərtlərin təmin edilməsidir.

Azərbaycanın mövqeyi isə dəyişməz olaraq qalır: sülh sazişinin uzunmüddətli və dayanıqlı olması üçün Ermənistanın hüquqi sistemində Azərbaycana qarşı ərazi iddialarına əsas yarada biləcək müddəalar aradan qaldırılmalıdır.

Rəsmi Bakının yanaşmasına görə, Ermənistan konstitusiyasında bu cür iddialar qaldığı halda imzalanacaq sülh sənədinin gələcəkdə daxili qanunvericiliklə ziddiyyət təşkil etməsi və yeni mübahisələrə hüquqi zəmin yaratması riski mövcuddur.

Müharibədən sonra sülhə gedən yol

Beynəlxalq təcrübə də göstərir ki, dayanıqlı sülh yalnız silahların susması ilə təmin olunmur. Münaqişənin siyasi və hüquqi səbəbləri aradan qaldırılmadıqda, əldə edilən razılaşmaların uzunmüddətli perspektivdə davamlılığı sual altında qala bilər.

Azərbaycan bu baxımdan sülh sazişinə yalnız diplomatik sənəd kimi deyil, Cənubi Qafqazda yeni təhlükəsizlik və əməkdaşlıq arxitekturasının hüquqi bazası kimi yanaşır.

Vaşinqtonda əldə olunan razılaşma da məhz bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. Sülh sazişinin mətninin paraflanması tərəflərin sənədin məzmunu üzrə razılığa gəldiyini göstərir. Lakin paraflama ilə imza arasında hüquqi baxımdan mühüm fərq var.

Paraflama sənədin mətninin razılaşdırıldığını təsdiqləyən prosedur xarakterli addımdır. İmza isə tərəflər üçün hüquqi öhdəliklər yaradan və sənədə daha yüksək siyasi-hüquqi status verən mərhələdir.

Azərbaycan isə Ermənistanın konstitusiyasında Azərbaycana qarşı ərazi iddialarının qalmasını sülh sazişinin imzalanması qarşısında əsas maneələrdən biri hesab edir.

Almaniya nümunəsi nə deyir?

Tarixdə buna bənzər nümunələr də mövcuddur.

Almaniyanın birləşməsi ərəfəsində sərhəd məsələsi yalnız siyasi bəyanatlarla deyil, hüquqi və konstitusion mexanizmlərlə də rəsmiləşdirildi.

1990-cı ildə Almaniyanın birləşməsi prosesində Polşa ilə sərhədlərin toxunulmazlığı məsələsi xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Almaniya Konstitusiyasında gələcəkdə ərazi iddialarına hüquqi əsas yarada biləcək müddəaların aradan qaldırılması istiqamətində addımlar atıldı.

1990-cı il sentyabrın 12-də Moskvada imzalanan “İki üstəgəl dörd” müqaviləsi də Almaniyanın sərhədlərinin qəti xarakter daşımasını təsbit edən mühüm sənədlərdən biri oldu. Ardınca Almaniya Konstitusiyasında müvafiq dəyişikliklər edildi və həmin ilin noyabrında Polşa ilə sərhəd müqaviləsi imzalandı.

Bu nümunə göstərir ki, bəzi hallarda davamlı sülhə gedən yolda əvvəlcə daxili hüquqi məsələlərin həlli, daha sonra beynəlxalq müqavilənin imzalanması tələb olunur.

Azərbaycan gözləyir, amma passiv deyil

Azərbaycanın mövqeyi bu məsələdə dəfələrlə açıq şəkildə ifadə olunub.

Rəsmi Bakı hesab edir ki, Ermənistan konstitusiyasında Azərbaycana qarşı ərazi iddialarının hüquqi əsasları aradan qaldırıldıqdan sonra sülh sazişinin imzalanması üçün əsas maneələrdən biri aradan qalxacaq.

Bu mövqe Prezident İlham Əliyev tərəfindən də müxtəlif beynəlxalq platformalarda dəfələrlə ifadə olunub.

Burada söhbət sadəcə gözləməkdən deyil, Azərbaycanın müəyyən etdiyi siyasi və hüquqi şərtlərin ardıcıl şəkildə müdafiə olunmasından gedir.

Azərbaycanın yanaşması belədir: əvvəlcə sülhün qarşısında dayanan hüquqi ziddiyyətlər aradan qaldırılmalı, daha sonra sənəd imzalanmalıdır.

Sülhün “pasportu” nə zaman hazır olacaq?

Nəticə etibarilə, sülh sazişinin paraflanması mühüm siyasi mərhələ olsa da, proses bununla başa çatmır.

Əgər Ermənistan konstitusiya islahatları həyata keçirərək Azərbaycana qarşı ərazi iddialarını hüquqi müstəvidən çıxararsa, sülh müqaviləsinin imzalanması qarşısında əsas maneələrdən biri aradan qalxa bilər.

Bu baş verəcəyi təqdirdə, 2020-ci ildə döyüş meydanında əldə olunan qələbənin siyasi və hüquqi nəticələrinin tam rəsmiləşdirilməsi istiqamətində mühüm addım atılmış olacaq.

Beləliklə, 2025-ci il avqustun 8-də əsası qoyulan yeni sülh mərhələsinin qarşısında duran əsas sual artıq sənədin məzmunundan çox, onun hüquqi baxımdan nə zaman və hansı şərtlərlə imzalanacağıdır.

Sülhün mətni hazırdır. İndi isə onun hüquqi “pasportunun” tamamlanması gözlənilir.